Manduco

Ilha do Fogo: Cultura, Gentes e Vivencias

ULTIMAS Post New Entry

Acerca do Crioulo

Posted by Jose Monteiro on July 1, 2009 at 5:51 PM

Na sequencia do artigo acerca da "Lingua Creola" encontrei o seguinte artigo escrito por um professor: Agnelo A. Montrond que tambem lecciona o a "Lingua Crioula" em algumas instituicoes esolares aqui nos E.U.A


Alfabétu Kabuverdianu Ofisial Instituidu pa Dikrétu-Lei Submitted by noticias on Segunda, 05/25/2009 - 19:26 Agnelo A. Montrond

 

Dedikatória: Pa louva Tito Paris -  konpozitor, kantor y gitarrista kabuverdianu famadu y di vultu,

                 ki ta respira alegria y sabura di nos koladera.

PalavraAlfabétu ben di palavra grégu «alphabetos», ki na latin ta fladu«alphabetum». E un palavra konpóstu ki ben di palavras alfa y béta ki ekes dos pruméru létras di alfabétu grégu, alfa(α) y béta (β) , ki takurresponde a létras A y B na Alfabétu Kabuverdianu, ki ka dura foirekonhesidu pa guvérnu, pa ta skrebe lingua kauverdianu.

«Alfabeto Unificado para a Escrita da Língua Caboverdiana (ALUPEC)»,ki foi aprovadu en rejimi sprimental pa Dikrétu-Lei no 67/98, di 31 diDizénbru, foi risentimenti instituídu komu Alfabétu Kabuverdianu, paDikrétu-Lei no 8/2009, y ka pode ten nómi más sabi y koerenti ki ke-li.Aliás, e ke-li ki e prátika na kes otus línguas: nu ten alfabétupurtuges, alfabétu ingles, alfabétu franses, etc. Y es ka ten ninhunnómi spesial. Es Dikrétu-Lei no 8/2009, foi promulgadu dia 5 di Marsudi es anu 2009. Pa un kiston di koerénsia ku es Dikrétu-Lei, nosalfabétu  debe fika ta fladu Alfabétu Kabuverdianu, en ves di ALUPEC,ki  sugundu es mesmu Dikrétu-Lei, ta funsiona komu  un sistéma gráfikunasional pa ta skrebe lingua kabuverdianu. Alfabétu Kabuverdianu e dibazi latinu y e’ ten vinti y kuatu létra ki ta figura pruméru y kuatudígrafu ki ta figura dipos:

Létras:

a) Maiúskulas

A B D E F G H I J K L M N Ñ O P R S T U V X Y Z

b) Minúskulas

a b d e f g h i j k l m n ñ o p r s t u v x y z

Dígrafus:

a) Maiúskulas

DJ LH NH TX

b) Minúsculas

dj lh nh tx

Klaru ki es alfabétu ka ta stabelesi régras pa ortografianormalizadu di lingua kabuverdianu ó seja padronizason di skrita diKriolu. Pur isu, inda kabuverdianus ta kontinua ta skrebeidiosinkrátikamenti, kada un di se manera. Sabedoria popular ta fla:«sima nu kre nu ka pode sta, y sima nu sta nu ka pode fika». Inspiraduna es frazi sábiu, nu ta fla ma  prósimu konkista di povu di KabuVerdi, ta ser sén dúvida, padronizason y ofisializason di Kriolu.

Pa soletra na lingua kabuverdianu, nu ta sujiri kes palavras li:

 

Azagua – A    Barlavéntu - B    Dimokrasia – D    Eransa – E    Funaná - F      

Gatu – G    H    Identidadi – I    Justisa – J    Kriolu – K      

Liberdadi -  L    Mórna / Midju / Mar - M    Nasionalidadi – N    Ñuli – Ñ    Omi - O

      

Praia – P    Repúblika - R    Sotavéntu – S    Trabadju – T    Unidadi - U      

Vitória – V    Xikóti - X    Y    Zé – Z          

Djagasida – Dj    Lh    Nho – Nh    Txuba – Tx         

H – ka ta uzadu el só na Kriolu; e’ ta uzadu na dígrafus nh, ih, pa abreviason di unidadis sima óra, etc

Ñ - ta reprezenta  funema / ñ / – okluziva, velar, nazal sima na palavras ñanha, ñuli, ñanhóma, ñanhi

Y – konjunson kopulativa; pode ser uzadu na matimátika pa reprezenta un variável, etc

Zé - Z

Ti oxi, inda ka parse ninhun konkorrénsia di ninhun otu mudélu dialfabétu sitematizadu y konsistenti pa skrebe lingua kabuverdianu. Kutudu ruspetu ki nu ten pa tudu algen, nu ta dizafia pesoas pa prova-numa ten pelu ménus un otu mudélu ku es dos karaterístikas.

Kredu pa skrita na Kriolu ku Alfabétu Kabuverdianu sér un skritamudérnu, livri di tudu konplikason ki ten na skrita ku alfabétuetimulójiku, móda alfabétu purtuges, alfabétu ingles, franses, etc. Skrebe na Kriolu ku Alfabétu Kabuverdianu e fásil. Y nu ta splika pamodi:

Es alfabétu funétiku-fonolójiku e mutu sinplis pamodi e’ tasinplifika skrita y e’ ta ivita ki mininus ki ta ben prende skrebeKriolu na skóla da érru. Má di ki manera ki el ta sinplifika skrita?

Respósta:un son ta reprezentadu sénpri pa mesmu létra ó dígrafu y naun pa dos ótres létra diferenti sima na purtuges y otus linguas ki é etimulójiku.Kabu Verdi y kabuverdianus debi da abertura y aseita manera sinplis difaze kuzas. Nu ka debi kontinua alienadu ó fika refén di kuzas di nosgentis di pasadu ki é kunplikadu pur kistons imutivus ó pa paixon. Siantis ta ratxada pédra ku madju na Kabu Verdi, oji ta uzadu mákina pasinplifika kel trabadju. Y si algen ta insisti na kuntinua ta ratxapédra ku madju, seja pa ki razon for, anton algun kuza debe sta tortuku es algen.

Pa ilustra modi ki Alfabétu Kabuverdianu ta sinplifika skrita di Kriolu, N ta kontribui ku siginti iliméntus:

0. Létra o ka ta uzadu na Alfabétu Kabuverdianu pa reprezenta son/u/. Ta uzadu létra u pa reprezenta son /u/. Pur isu ku AlfabétuKabuverdianu ta skrebedu ratu en ves di rato. Si inventoris di alfabétupurtuges tinha pensadu di es manera, nén na purtuges ka ta uzada o pariprezenta son /u/. Alfabétu Kabuverdianu e más fásil ó nau ki alfabétupurtuges?

1. Létra e ka ta uzadu na kriolu pa reprezenta son /i/. NaKriolu ta skrebedu névi en ves di neve. Si inventoris di alfabétupurtuges tinha pensadu di es manera, nén na purtuges ka ta uzada e pariprezenta son /i/. Alfabétu Kabuverdianu e más fásil ó nau ki alfabétupurtuges?

2. Sima nhos debi ter raparadu, létra c ka ta uzadu naAlfabétu Kabuverdianu pamodi son ki el ta reprezenta na purtuges etanbe reprezentadu pa s sima na kazu di palavra cinco y pa k sima napalavra carta. Na Kriolu ta skrebedu sinku y karta. Si inventoris dialfabétu purtuges tinha pensadu di es manera, nén na purtuges ka tatinha c pa reprezenta son /s/ ó son /k/. Alfabétu Kabuverdianu e másfásil ó nau ki alfabétu purtuges?

3. Létra ç ki ta uzadu na purtugês pa reprezenta son /s/, ka tauzadu na Kriolu. En ves di aço ta skrebedu asu. Si inventoris dialfabétu purtuges tinha pensadu di es manera, nén na purtuges ka tauzada ç pa riprezenta son /s/. Alfabétu Kabuverdianu e más fásil ó nauki alfabétu purtuges?

4. Tanbe, h komu létra el só ka ta uzadu naAlfabétu Kabuverdianu. É un létra mudu ki é ka nesesáriu pamodi é ka tareprezenta ninhun son. Si inventoris di alfabétu purtuges tinha pensadudi es manera, nén na purtuges ka ta tinha h. Uza un létra fantasma kika ten ninhun valor fonétiku y ki ta sta na un palavra só paintximéntu, sima ki alguns Kriolistas Klaridozus faze, oji ka ta uzadunén própi na purtuges ki ku ses nóvu akordu ortográfiku, skrita dipurtuges ta aproxima txeu di skrita di Kriolu ku Alfabétu Kabuverdianu.

5.Dígrafu dj é dos létra ki ses son ta kola na kunpanheru pa forma un sonúniku sima na palavra djagasida. Kel-li é ka prubléma. Tudu algen taskrebe djagasida ku dj. Es dígrafu é konsensual.

6. Léra q ka tauzadu na Alfabétu Kabuverdianu pamodi son ki el ta reprezenta é kelmesmu son ki k ta reprezenta. Y létra q é un létra kobardu ki nunka kata sta el só. Na ingles nu ta txoma-l di «chicken letter». El ta stasénpri kunpanhadu di u. Dígrafu qu ta uzadu na portuges pa reprezentamesmu son ki létra k ta riprizenta. Y komu nu kre pa un son serreprezentadu sénpri pa mesmu létra nu ka mesti qu na Kriolu. Siinventoris di alfabétu purtuges tinha pensadu di es manera, nén napurtuges ka ta uzada qu. Alfabétu Kabuverdianu e más fásil ó nau kialfabétu purtuges?

 7. Létra x ta reprezenta son ki dígrafu ch tareprezenta na purtuges. Pur izénplu xavi na Kriolu ki ta skrebedu chavena purtuges. Pamodi ki ta uzadu x, y naun ch na Kriolu? Rispósta:

1) komu ka ta uzadu c na Kriolu é lójiku ki ch tanbe ka debi uzadu;

2) en ves di dígrafu ou seja dos létra pa reprezenta un son, un létra é más ikunómiku.

8.Dígrafu tx ta reprezenta son ki txeu algen ta reprezenta pa tch naKriolu. É más ikunómiku uza dos létra en ves di tres pa reprezenta kelson. Asin, en ves di pintcha nu ta fika ta skrebi pintxa. Nu lénbra makomu létra c ka ta uzadu, y en ves di ch ta skrebedu x, tch lójikamentika debi uzadu má ta uzadu tx.

9. Na Alfabétu Kabuverdianu ka tauzadu ss. En vez di associação ta skrebedu asosiasaun. Keli e un kistondi lójika matimátika: uza ss, s, c,  y ç pa riprizenta kel mesmu son/s/ na kel palavra la ka ta fazi sintidu.. Objetivu di uza-s é kunfundimininu kabésa. Nos nu kre e sinplifika skrita y bira-l fásil pa mininuskrebe sén da érru. Pur isu ta uzadu só létra s pa riprizenta son /s/.

10.Alguns létras ki ka ta figura na alfabétu ALUPEC sima c, q, w podi seruzadu na skrita di Kriolu Kabuverdianu pa abreviason di unidadis uzaduna sistéma internasional di mididas y ses derivadus, sima cm(sentímitru) , hm (ekitómitru), kw (kilouóti), etc.

Na es tabéla lidibaxu, nu ta aprezenta un análizi konparativu y di kontrasti entriAlfabétu Kabuverdianu  y alfabétu etimolójiku ki purtugês y otuslinguas latinu ta uza:

Pruméru palavra (dirriba) é na Kriolu di Santiagu y sugundu (dibaxu) é na Purtugês

 

 Kaza (k en vês di c y z en vês di s)

CasaJinástika (j en vês di g y k en vês di c)

Ginástica  Galinha

Galinha Kuartu (k en vês di q y u en vês di o)

Quarto Xavi (x en vês di ch y i en vês di e)

Chave Prósimu ( s en vês di x)

Próximo Oji (h ka mesti, i en vês di e)

Hoje Asuntu ( s en vês di ss y u en vês di o)

Assunto Matris ( son /x/ transforma en son /s/)

Matriz Aneksu (ks en vês di x y u en vês di o)

Anexo Asu (s en vês di ç y u en vês di o)

Aço Xadres ( son /x/ transforma en son /s/)

Xadrês Nazalizason di konsuanti ta fazedu ku n

Izénplu: kanba, konprende, konboiu Nazalizason di vugal ta fazedu ku aun ó ku an, ó ku on, sima na es izénplus li: korasaun, korasan, korason      

N ta spéra ma es tabéla tasirbi pa djuda kualker algen ki sabe skrebe na purtuges y ki ta papiaKriolu Kabuverdianu pa kumesa ta skrebe na Kriolu ku AlfabétuKabuverdianu. N ta apruveita pa lansa un dizafiu pa tudu kabuverdianuspa prende skrebe Kriolu ku Alfabétu Kabuverdianu y inxina pelu ménus unotu kabuverdianu pa faze mesmu kuza. Si kel-li kontise anton nu podifla ma ofisializason di Kriolu dja ka ta ten tadju mé-divéra, y sonhudi Dr. Manuel Veiga, nos ministru di kultura, dja ta bira rialidadi.

Kues trabadju, N kre  sinplismenti kontribui pa divulga, promovi, yvaloriza nos lingua y nos kultura, ki sima fladu, bale más ki oru ódiamanti. Nos lingua y nos kultura e nos rikéza ki Déus da-nu.


Agnelo A. Montrond

aamontrond@yahoo.com; http://alupeckatentadju.blogspot.com

Referênsia: Dikrétu-Lei no 8/2009


Categories: None

Post a Comment

Oops!

Oops, you forgot something.

Oops!

The words you entered did not match the given text. Please try again.

Already a member? Sign In

4 Comments

Reply Eunice
10:50 PM on May 16, 2010 
é un kusa difisi di ntende sabendu ki nos du tem nos varianti, máz si es es kre sim du ka ta pode obrigas a papia o usa nos varianti. mi go nta papial ratxadu propi te dia ki ndura! nka ta sinti farta nem nesesidadi di komunika o usa ses varianti, nadaa kontra es!
Reply ARBA
08:36 PM on July 01, 2009 
Proposta de A. P. Brito
A proposta de António de Paula Brito[1] [2], remonta a 1888, mas só veio a ser conhecida em 1984. Trata-se de um sistema fonético que foi utilizado na obra «Apontamentos para a Gramática do Crioulo que se Fala na Ilha de Santiago», da autoria do próprio A. P. Brito.

Como sistema fonético, tem tendência para que cada letra represente apenas um som, e que cada som seja representado por apenas uma letra.
O som [s] é representado apenas pela letra s, mesmo entre vogais.
O som [z] é representado sempre pela letra z.
O som [?] é representado pelo dígrafo nh.
O som [?] é representado pelo dígrafo ch.
O som [?] é representado pelo dígrafo jh.
O som [?] é representado sempre pela letra x.
O som [?] é representado sempre pela letra j.
O som [k] é representado sempre pela letra k.
O som [?] é representado sempre pela letra g, mesmo antes das letras e e i.
A nasalidade das vogais é representada sempre com um til sobreposto, portanto, ã, ?, ?, õ e ?.
A letra e nunca tem o valor de [i] ou de [?].
A letra o nunca tem o valor de [u].

[editar] A escrita de E. Tavares
Eugénio Tavares foi um dos primeiros poetas a escrever em crioulo. Embora ele não tenha explicitamente desenvolvido um sistema de escrita, ele merece menção pelo volume de obras em crioulo que ele produziu[3]. Trata-se de um sistema etimológico, e como tal apoia-se nas regras de ortografia do português, mas adaptadas às características próprias do crioulo da Brava.

O som [s] é representado conforme a grafia do étimo em português: por c antes de e ou i, por ç, por s ou por ss.
O som [z] é representado contorne a grafia do étimo em português: por s ou por z.
O som [?] é representado por nh.
O som [?] é representado por ch.
O som [?] é representado por j.
O som [?] é representado por x.
O som [?] é representado por g antes de e ou i, ou por j (o que pode causar confusão com [?]).
O som [k] é representado conforme a grafia do étimo em português: por c ou por qu antes de e ou i.
O som [?] é representado conforme a grafia do étimo em português: por g ou por gu antes de e ou i.
A nasalidade das vogais é representada depois das vogais, ora com a letra n, ora com a letra m.
A letra e tem valor de [i] na conjunção copulativa e no fim das palavras. Noutros casos (inclusive em posição átona) é pronunciada [i], [e] ou [?].
A letra o tem o valor de [u] apenas no fim das palavras. Noutros casos (i
Reply ARBA
08:27 PM on July 01, 2009 
Estou desgostada dos meus patricios do Fogo que insistem em falar crioulo de Santiago, inves do Fogo. Paciencia! Haja saco para aturar tanta barbaridade.
Reply Danillon
07:52 PM on July 01, 2009 
Este é um artigo esclarecedor e na minha opinião consistente que aliás o Káká, declaradamente alupekiano devia trazer em primeiro lugar para que muitos comentários não fossem levados na linha de conta, outrossim é nótavel o apetite de alguns membros do manduco na banalização do sítio que pretendemos ser um forum de debate e informação, pois muita gente acha que é importante e interessante a existencia deste sítio para a construção da sociedade foguense.
Esta é uma proposta de escrever o crioulo e é importante, o que não acharia nada de bom gosto é alguém aparecer com uma proposta de falar crioulo.
No passado houve essa tendência espero que este Professor que sei que é do Fogo não esqueça de falar Fogo nem se envergonhe de o fazer. Já foi o tempo que eu Danilo fui questionado se era Sampadjudu porque troquei "sucundi" por "'ngatcha" . Embora ambas as palavras existem no crioulo de Santiago, que eu estava tentando imitar, a última era mais usada pelos mais velhos e no interior.